Sinterklaas is weer in het land: met zijn bekende stoomboot kwam hij dit jaar aan in Grave. Naast deze stoomboot kent Nederland nog veel meer schepen: sommige klein, zoals de pakjesboot, maar ook veel grotere schepen. Die schepen in alle soorten en maten varen de hele wereld rond. Verduurzamen van de zeevaartschepen staat hoog op de agenda. Met als gevolg dat ook de Nederlandse vloot te maken heeft met deze groene ambities.

De mondiale scheepvaart is verantwoordelijk voor ongeveer 3% van de wereldwijde broeikasgasuitstoot. Op die van de Goedheiligman na zijn dit geen stoomboten meer, maar ze varen toch veelal op vervuilende fossiele brandstoffen. Voor verduurzamen van de zeevaart is er veel nationaal en internationaal beleid en er worden veel data voor verzameld. 

Beeld: © iStock

Tussen wal en schip

Maar dit laatste geldt niet voor alle schepen: kleine zeevaartschepen zoals de pakjesboot (met een brutotonnage lager dan 400 GT) vallen niet onder de belangrijkste regels voor verduurzaming, en er blijkt zelfs weinig bekend te zijn over wat het voor schepen zijn, waar en hoe ze varen, en hoe ze verschillen van de rest van de vloot. Toch zijn ze er in een aanzienlijk aantal, en kunnen we ze niet weglaten als we de broeikasgasuitstoot van de hele scheepvaart willen beperken. De kleine schepen vallen zo eigenlijk tussen wal en schip.

Op zoek naar data

Voor onze recente studie De kleine schepen in het zicht zijn collega Martijn en ik op zoek gegaan naar data over de Nederlandse vloot: wat voor type schepen zijn het en waar varen ze? Deze data bestaan wel, maar zijn versnipperd. Een voordeel is dat een deel van de gegevens binnenshuis beschikbaar is bij onze beleidscollega's van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) en de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT). Andere informatie, zoals een geschiedenis van de locatie en snelheid van schepen (AIS), is te verkrijgen bij commerciële bureaus. Kennis over de uitstoot van schepen is gedeeltelijk beschikbaar in rapportages van de EU en in het werk van internationale organisaties en universiteiten. Veel kleine schepen zijn echter vrijgesteld van rapportageverplichtingen rond uitstoot.

Kaart 1: De grotere Nederlandse schepen varen de hele wereld rond (blauw)

Reilen en zeilen

In onze studie brengen we alle beschikbare data samen tot één overzicht. Hieruit volgen interessante inzichten in het reilen en zeilen van de Nederlandse kleine vloot. Zo vaart 70% van de Nederlandse schepen (groot of klein) onder een buitenlandse vlag. Dit gaat vaak om de vlag van een land ver weg, waar minder regels of lagere belastingen gelden. En bij de 544 kleine schepen, goed voor ongeveer een vijfde van de totale vloot, zien we dat ze gemiddeld wat nieuwer zijn, maar dat ook een flink deel ervan vóór het jaar 2000 is gebouwd. Dit gaat met name om sleepboten en werkschepen. De grotere schepen worden juist vooral ingezet voor goederenvervoer.

Kaart 2: Waar de kleine Nederlandse schepen actief zijn (rood)

Interessanter nog is wat deze kleine schepen doen. Op de kaarten hierboven zien we de activiteit van de gehele Nederlandse vloot in 2024. De grotere Nederlandse schepen varen de hele wereld rond op lange internationale routes (kaart 1), waar de kleine schepen zelden zijn te zien (kaart 2). 

Sleep - en werkboten

We weten natuurlijk dat de pakjesboot van Sinterklaas vooral tussen Spanje en Nederland ingezet wordt. En de rest van de kleine schepen, blijven die dan allemaal 'thuis' in Nederland? Nee, integendeel. Het zijn veelal sleep- en werkboten die worden ingezet voor werkzaamheden op diverse plekken wereldwijd, zoals de Perzische Golf, de Golf van Guinea of Zuidoost-Azië. Sterker nog: veel van deze schepen verblijven permanent op deze plekken en komen vrijwel nooit naar Nederland – zelfs niet op 5 december! Volgens de AIS-data is zelfs meer dan de helft van de kleine Nederlandse schepen in heel 2024 geen enkele keer in Nederland geweest. Dat is meer dan bij de grotere schepen. 

Zeevaartdata voor beter zeevaartbeleid

Onze ruwe inschatting van de broeikasgasuitstoot van de kleine schepen is dat ze maar voor een klein deel van de totale uitstoot van de Nederlandse scheepvaart zorgen. Ook met de stoomboot van Sinterklaas valt het mee. Dit komt onder andere omdat deze kleine schepen minder snel en minder ver varen. Hoe klein hun bijdrage ook, toch is dit een nuttig inzicht: we weten nu beter hoe en waar ze ingezet worden, en hoe beleid eventueel aangepast kan worden aan hun situatie. 

De databronnen die we hebben samengebracht bieden nog veel meer kansen om zeevaartbeleid mee te ondersteunen. Denk hierbij aan beleidsvragen rond de herziening van EU-regelgeving, bij de monitoring van de Roadmap Brandstoftransitie of van de economische activiteiten van onze vloot.

Daarom doen we bij het KiM dit najaar vervolgonderzoek, waarbij we dieper in de data duiken en verkennen hoe data ingezet kunnen worden om het zeevaartbeleid nog beter te ondersteunen. Kortom: we hebben nog veel werk voor de boeg!